اهل هر ولايتی ؛ با هر زبانی ؛ به آسانی مي پذيرد که پيش مردم بايد با همشهريی هايش فارسی حرف بزند ، سهل است ، خيلی از اين ولايتی های در تهران آب به آب شده را سراغ دارم و داريد که حتي جواب حرف همشهری ها را که به گويش خودشان است ، به فارسی می دهند و اين چه خجالتی هم دارد .

اما ، اين  آزربايجانی ها ، نه تنها در خطه ی خودشان ،  که  هر جای ايران باشند ، به همديگر که بربخورند همان ترکی را حرف می زنند و بس . سرشان را ببری فارسی با همديگر حرف نمي زنند. اين ، صد البته که اسمش تعصب نيست ، شيفتگی و اصالت است . وفادار ماندن به سرزمين و زبان مادريست.

همين شيفتگی و وفاداری را ، آزربايجانی ها نسبت به تمام ارزش ها و عناصر فرهنگی شان دارند . اين است که موسيقی آزربايجانی ، مثل موسيقی خيلی از ولايات ، آبشخور و رنگ و رويش را عوض نکرده و به صادرات موسيقی مثلا روز تهران دل نباخته .
درد و حرف بزرگ اهل فرهنگ اين است که هجوم آثار و مظاهر فرهنگ غربی ؛ در پناه صنعت و تکنولوژی و آنچه قرار شده است به درد جامعه ی مصرف بخورد ؛ بسياری از مواضع فرهنگ ملی را خالی کرده و نسبت به خود ، جوری شيفتگی بوجود آورده است .

 با اطمينان مي گويم که اگر مردم همه ی ولايات و از جمله تهرانی ها ، وفاداری آزربايجانی ها را نسبت به زبان و هويت و ارزش های فرهنگی شان داشتند ، جلو  هجوم ارزش هاي فرهنگ غربی که گرفته می شد ، سهل است ، اصلاً از اول امکانی برای اين رسوخ و نفوذ بوجود نميامد . منطقی ترين نمونه اش هم اين است که وقتی مردم اين خطه در برابر مثلاً موسيقی روز تهران مقاومت نشان می دهند و نمی گذارند موسيقی سالم ، غنی و پر بارشان را آلوده کند ، مي خواهيد در برابر هجوم فرهنگ غربی جا خالی کنند ؟
اين مقاومت و وضع و حال والای فرهنگی ، حمايت و امکان بيشتری اگر داشته باشد ، نفوذ ناپذير و پاک که باقی می ماند ، سهل است ، چهره ی نفوذی هم به خود مي گيرد .

آزربایجانیم

سن سیز داریخمیشام ؛ بیلرسن نئجه
گلیرسن یوخوما هر گون هرگئجه
گله ئیدم قوینونا ایسته دیگیم جه
دردیمین درمانی آزربایجانیم
کاش گلیب گوریدیم- حالینی بوله یدیم
آغلایان گوزونون-یاشینی سیله ئیدیم
آمنیم گولشنیم آزربایجانیم
کئچیلمز یولللارین کئچه بوله ئیدیم
شاه بولاغ سویوندان ایچه بوله ئیدیم
دردیمین درمانی آزربایجانیم
سوندو اوره گیمی نئچه آرزولار
سیخدی اوره گیمی سیخدی دویغولار
کاش یئتیره سنه منی بویوللار
آمنیم گولشنیم آزربایجانیم
اجدادیمی خبر آلسان
تورک اوغلویام تورکم اوغول
آزربایجان منیم ائلیم
آزربایجان منیم ائلیم
دوغرانسادا دیلیم دیلیم
باشقا دیله چونن دگیل
آنا دیلیم اولن دگیل
دیلیم اولسه من ده اوللم
آنا دیلیم اولن دگیل
باشقا دیله چونن دگیل

صمد بهرنگی دردوم تیرماه ۱۳١٨ در محله چرنداب در جنوب بافت قدیمی تبریز در خانواده ای تهیدست چشم به جهان گشود. پدر او عزت و مادرش سارا نام داشتند .صمد داراي دو برادر و سه خواهر بود .پدرش کارگری فصلی بود که اغلب به شغل زهتابی(آنکه شغلش تابیدن زه و تهیه کردن رشته تافته از روده گوسفند و حیوانات دیگر باشد) زندگی را میگذراند وخرجش همواره بر دخلش تصرف داشت. بعضی اوقات نیز مشک آب به دوش می گرفت و در ایستگاه «وازان» به روس ها و عثمانی ها آب می فروخت. بالاخره فشار زندگی وادارش ساخت تا با فوج بیکارانی که راهی قفقاز و باکو بودند. عازم قفقاز شود. رفت و دیگر باز نگشت.
صمد بهرنگی پس از تحصیلات ابتدایی و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران تبریز رفت که در خرداد ۱۳۳۶ از آنجا فارغ‌التحصیل شد. از مهر همان سال و در حالیکه تنها هجده سال سن داشت آموزگار شد و تا پایان عمرکوتاهش، در آذرشهر، ماماغان، قندجهان، گوگان، و آخیرجان در استان آزربایجان  شرقی که آن زمان روستا بودند تدریس کرد.

« از دانشسرا که درآمدم و به روستا رفتم یکباره دریافتم که تمام تعلیمات مربیان دانشسرا کشک بوده است و همه اش را به باد فراموشی سپردم و فهمیدم که باید خودم برای خودم فوت و فن معلمی را پیدا کنم و چنین نیز کردم.»

در مهر ۱۳۳۷ برای ادامهٔ تحصیل در رشتهٔ زبان و ادبیات انگلیسی به دورهٔ شبانهٔ دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز رفت و هم‌زمان با آموزگاری، تحصیلش را تا خرداد ۱۳۴۱ و دریافت گواهی‌نامهٔ پایان تحصیلات ادامه داد.
بهرنگی درنوزده سالگی (۱۳۳۹) اولین داستان منتشر شده‌اش به نام عادت را نوشت. یک سال بعد داستان تلخون را که برگرفته از داستانهای آزربایجان بود با نام مستعار "ص. قارانقوش " در کتاب هفته منتشر کرد و این روند با  بی‌نام در ۱۳۴۲، و داستان‌های دیگر ادامه یافت. بعدها از بهرنگي مقالاتي در روزنامه "مهد آزادي"، توفیق و ... به چاپ رسيد با امضاهاي متعدد و اسامي مستعار فراوان از جمله داريوش نواب مرغي، چنگيز مرآتي، بابک، افشين پرويزي و باتميش و ... . او ترجمه‌هایی نیز از انگلیسی و ترکی استانبولی به فارسی و از فارسی به آذری (از جمله ترجمهٔ شعرهایی از مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، و نیما یوشیج) انجام داد. تحقیقاتی نیز در جمع‌آوری فولکلور آزربایجان و نیز در مسائل تربیتی از او منتشر شده‌است.
در سال ۱۳٤١ صمد از دبیرستان به جرم بیان سخنهای ناخوشایند (بنابه گزارش رئيس دبيرستان) در دفتر دبيرستان و بين دبيران اخراج و به دبستان انتقال یافت. یکسال بعد و در پی افزایش فعالیتهای فرهنگی، با پاپوش رئیس وقت فرهنگ آزربایجان به کار صمد به دادگاه کشیده شد که متعاقبا تبرئه گردید. در ۱۳٤٢ کتاب الفبای آذری برای مدارس آزربایجان را نوشت که این کتاب به پيشنهاد جلال آل‎‎‎احمد براي چاپ به كميته‎‎‎ي پيكار جهاني با بيسوادي فرستاده شد اما صمد بهرنگي با تغييراتي كه قرار بود آن كميته در كتاب ايجاد كند با قاطعيت مخالفت كرد و پيشنهاد پول كلاني را نپذيرفت و كتاب را پس گرفت و باعث برانگيختن خشم و كينه‎‎‎ي عوامل ذي‎نفع در چاپ كتاب شد.
سال ۱۳٤٣ همراه بود با تحت تعقيب قرار گرفتن صمد بهرنگي به خاطر چاپ كتاب «پاره پاره» و صدور كيفرخواست از سوي دادستاني عادي ۱۰۵ ارتش يكم تبريز و سپس صدور جكم تعليق از خدمت به مدت ٦ ماه. در این سال وی با نام مستعار افشین پرویزی کتاب انشاء ساده را برای کودکان دبستانی نوشت. در آبان همین سال حکم تعلیق وی لغو گردید و صمد به سر کلاس بازگشت. سالهای میانی دهه چهل مصادف بود با دستگیری و اعدام تعدادی از نزدیکان صمد به دست رژیم شاه و شرکت او در اعتصابات دانشجویی.
صمد بهرنگی در شیوه آموزشي و مضمون قصه هاي خود تلاش مي کرد روح  اعتراض به نظام حاکم را در دانش آموزانش پرورش دهد. پاي پياده در روستاها راه مي افتاد و اگر کسي کتابخانه اي تاسيس کرده بود او را تشويق مي کرد و به مجموعه کتابهايش، کتابهايي مي افزود. بچه ها را به ويژه تشويق به مطالعه مي کرد و هرچه از جذابيت و روشهاي دوست داشتني براي اين گروه سني مي دانست در کار مي کرد تا بچه با کتاب به عنوان يک همراه هميشگي در تمام طول زندگي مانوس باشند. مي گفت که کتاب بخوانند و سپس آن را در جملاتي ساده براي ديگران خلاصه نويسي کنند. در اين دوران بود که ساواک به برخي از فعاليتهاي بهرنگي حساس شد. تهديدها آغاز شد و چندين بار در طول دوران زندگي خود مورد توبيخ و جريمه و حتي تبعيد قرار گرفت. با اين همه گويي او به اين گونه از امور حساسيتي نداشت و در روحيه او خللي ايجاد نمي کرد.

« مرا از آذر شهر به گاوگان فرستادند، ٢٤٠  تومن از حقوقم کسر کردند که چرا در امور مسخره اداری دخالت کرده بودم. به محض اینکه به گاوگان رسیدم شروع به کار کردم. مثل یک گاو پر کار درس دادم. بعضی ها تعجب میکردند که چرا با این همه ظلمی که بهت رسیده، باز هم جانفشانی میکنی، این آدم ها فقط نوک بینی شان را میدیدند، نه یک قدم آن دورتر را. خودم را به گاوگان عادت دادم و بی اعتنا کار کردم ... سعی کن بی اعتنا باشی. اما نه اینکه کار نکنی و بیکاره باشی. ها! غرض رفتن است نه رسیدن. زندگی کلاف سردرگمی است. به هیچ جا راه نمی برد. اما نباید ایستاد. این که می دانیم نخواهیم رسید: نباید ایستاد . وقتی هم که مردیم، مردیم به درک!»

بهرنگی در نهم شهریور ۱۳۴۷ در رود ارس و در ساحل روستای شام‌گوالیک کشته شد و جسدش را چند روز بعد در ۱۲ شهریور در نزدیکی پاسگاه کلاله در چند کیلومتری محل غرق شدنش از آب گرفتند. جنازهٔ او در گورستان امامیهٔ تبریز دفن شده‌است. ده روز قبل از غرق شدن صمد، تعدادی از مامورین ساواک به خانه محل سکونت وی هجوم برده و وی را تهدید نموده بودند. حدود یکماه قبل از این حادثه ، کتاب ماهی سیاه کوچولو چاپ شده و مورد اقبال مردم ایران و جهان واقع شده بود.
نظریات متعدد و مختلفی دربارهٔ مرگ بهرنگی وجود دارد. از روزهای اول پس از مرگ او، در علل مرگ او هم در رسانه‌ها و هم به شکل شایعه بحث‌هایی وجود داشته‌است. یک نظریه این است که وی به دستورِ یا به دستِ عوامل دولت پادشاهی پهلوی کشته شده‌است.که شواهد مستندی در این باره وجود دارد. نظریهٔ دیگر این است که وی به علت بلد نبودن شنا در ارس غرق شده‌است.
تنها کسی که معلوم شده‌است در زمان مرگ یا نزدیک به آن زمان، همراه بهرنگی بوده‌است شخصی به نام حمزه فراهتی است که بهرنگی همراه او به سفری که از آن باز نگشت رفته بود. اسد بهرنگی، که گفته‌است فراهتی را دو ماه بعد در خانهٔ بهروز دولت‌آبادی دیده‌است، از قول او گفته‌است: «من این طرف بودم و صمد آن طرف‌تر. یک دفعه دیدم کمک می‌خواهد. هر چه کردم نتوانستم کاری بکنم.»
سیروس طاهباز دراین‌باره می‌نویسد: «بهرنگی  خواسته بود تنی به آب بزند و چون شنا بلد نبود، غرق شده بود. جلال آل‌احمد مرگ بهرنگی را مشکوک تلقی کرد  اما حرف بهروز دولت‌آبادی برایم حجّت بود که مرگ او را طبیعی گفت و در اثر شنا بلدنبودن.» اسد بهرنگی شنا بلد نبودن صمد را تأیید می‌کند  ولی دربارهٔ نظر طاهباز و دیگران می‌گوید  «همه از دهان بهروز دولت‌آبادی حرف زده‌اند نه این که واقعاً تحقیقی صورت گرفته باشد  تا به حال برخوردی تحقیقی دربارهٔ مرگ صمد نشده‌است.»
طرفداران به قتل رسیدن صمد ادعا می‌کنند که در ماه شهریور رود ارس کم‌آب است و در نتیجه احتمال غرق شدن سهوی وی را کم می‌دانند. اسد بهرنگی کم‌آب بودن محل غرق شدن صمد را تأیید می‌کند و دراین‌باره می‌گوید  «البته بعضی جاها ممکن است پر آب شود. هیچ‌کس نمی‌آید در محلی که جریان آب تند است آب‌تنی یا شنا کند، چه برسد به صمد که شنا هم بلد نبود.» با این وجود تأکید می‌کند: «البته هیچ‌کس ادعا نمی‌کند که فراهتی مأمور ساواک بود یا مأمور کشتن صمد.»

جزئیات متناقض دیگری نیز دربارهٔ مرگ بهرنگی روایت شده‌است. از جمله اسد بهرنگی گفته‌است: «جسد  صورت و بدنش سالم بود. دو سه تا جای زخم، طرف ران و ساقش بود، چیزی شبیه فرورفتگی.  رئیس پاسگاه در صورت‌جلسه‌اش، به جای زخم‌ها اشاره کرد. بعدها البته توی پاسگاه دیگری، این صورت‌جلسه عوض شد». اسد بهرنگی به همین تناقضات به شکل دیگری اشاره کرده‌است، از جمله این که گفته‌است فرج سرکوهی در جایی نوشته‌است که فراهتی گروهی را که به دنبال جسد صمد می‌گشته‌اند (و به گفتهٔ اسد بهرنگی شامل اسد بهرنگی، کاظم سعادتی، و دو نفر از شوهرخواهرهای بهرنگی بوده‌است) همراهی می‌کرده‌است، در حالی که چنین نبوده‌است. 
جلال آل‌احمد شش ماه بعد از مرگ صمد در نامه‌ای به منصور اوجی شاعر شیرازی می‌نویسد «...اما در باب صمد. درین تردیدی نیست که غرق شده. اما چون همه دلمان می‌خواست قصه بسازیم ساختیم...خب ساختیم دیگر. آن مقاله را من به همین قصد نوشتم که مثلاً تکنیک آن افسانه سازی را روشن کنم برای خودم. حیف که سرودستش شکسته ماند و هدایت کننده نبود به آن چه مرحوم نویسنده اش می‌خواست بگوید...»
برادر صمد بهرنگی (اسد بهرنگی) در این باره می‌گویذ:همه می‌دانند که ویژه نامه آرش چند ماهی پس از مرگ صمد بهرنگی منتشر شد و آن موقع هم دوستان نزدیک صمد بر مرگ او مشکوک بودند. با اطلاعاتی که از جریانات تابستان ۴۷ داشتند کشته شدن صمد را وسیله عمله‌های رژیم که شاید ساواک هم مستقیما در آن دست نداشته باشد دور از انتظار نمی‌دانستند.
اسد بهرنگی در قسمت دیگری از این کتاب می‌گوید: «در زمانی که ما در کنار ارس دنبال صمد می‌گشتیم و صمد راداد می‌زدیم مامورین ساواک به حانه صمد آمده و همه چیز را به هم ریخته بودند. میز تحریر مخصوص او را شکسته بودند و نامه‌ها و یادداشت‌هایش را زیر و رو کرده بودند. و اهل خانه را مورد باز جویی قرار داده بودند، و چند کتاب و یادداشت هم برداشته و برده بودند و خوشبختانه کتابخانهٔ اصلی صمد را که در آن طرف حیاط بود ندیده بودند.»

و اما آراز ...

آراز عادی بیر چای دئییل، آراز بیر یوردو ایکی بؤلومه بؤلن بیر چای‌دیر، آراز گؤزلری یولدا ، قولاق‌لاری سس ده قویان بیر چایدیر. اما ائله سانیرام کی آراز اؤزوده بو ایشدن(خالق لاری آییرماقدان) راضی دئییل، نییه کی هر کیمسه آرازا بیرباخسا لاپ یاخشیجاسینا بو سؤزو آنلییا بیله‌ر چون آرازدا آخان سولار اورک داغلاریندان آخیر گلیر. بو دورکی آراز اؤز قاش-قاباغی ایله اؤز اوره‌یینده کی سؤزلردن خبر وئریر و یاواشجانا دئییرکی من ایسته‌مه‌ییرم خالقلاری آیری سالام!! و اگر آرازین اؤز آلینده اولسایدی آخمازدی، آمما آرازی آخیدیرلار، خالقلاری آییرماق اوچون.

آراز قوجا آنامین گؤز یاشلاری اونا آخاندان بری داها جوشغون لوغونو اونودوب و لام آخیر. آراز دا او نئچه دامجی گؤز یاشیندان آنامین ساغالماز دردلریندن خبردار اولدو. آرازدا او نیسگیل و غملری اؤزو ایله داشی‌ییر و یولونون اوستونده کی اینسانلارا دئییر و سونوندا دا بو غم لری اؤز آناسی خزره دئییر بلکه اونون قیراغیندا یئرلشن تورک دونیاسیندان بیر کیمسه قوجا آنامین دردلرینه بیر ملحم تاپا بیله!

این هم آهنگ معروف آراز آراز خان آراز که برای صمد بهرنگی و در مورد مرگ و غرق شدنش خوانده شده.

آراز آراز خان آراز

سولطان آراز خان آراز

سنی گوروم یاناسان

ائل دردینی قان آراز

آراز سندن کیم کئچدی

کیم قرق اولدو کیم کئچدی

فلک گل ثابیت ائیله

هانسی گونوم خوش گئچدی

عزیزیم آی هارایلار

هر اولدوز لار هر آیلار

دریادا  بیر گول بیتیب

سوسوزوندان هارایلار

صمد گلیر گوله گوله

دوشونده باخ قیزیل گوله

هر الینده دورد کیتاب

دونده ریب تورکو دیله

منابع :

http://www.hbayat.azerblog.com

http://samadbehrangi.com

این آهنگ نیز مثل بسیاری از آثار بهرام نصیب اف سالیان سال به عنوان ترانه مردمی (خالق ماهنیسی) شناخته می شد تا اینکه با استقلال جمهوری آزربایجان آثارش به نام وی ثبت گردید.

بهرام نصیب اوف متولد سال 1924 در روستای رفدینلی از توابع شهرستان فیضولی می باشد. وی مابین سالهای 1962 تا 67 در شعبه کمدی موزیکال انیستیتو ملی هنرهای زیبای آزربایجان زیر نظر سولطان حاجی بیف به تحصیل پرداخت. در همین سالها برای اولین بار به نوشتن ترانه پرداخت. قاراباغ یکی از اولین ترانه های وی بود که تا مدت ها بر سر زبانها بود. بعدها وی با سرودن ترانه های "سن ده همدم ، من ده همدم" ، "وار گولوشونده" ، "شهناز" و تصنیف های "دئین هاردادیر" ، "سنی غملی گورنده" ، "گئجه لر" ، "بخته ور گلین" ، "آی گئجیکن محبتیم" ، "قوربان اولوم" ، "سن گولنده" ، "آی قیز" ، "خاطیره سن" ، "گل عیناد ائتمه" به شهرت رسید. ترانه های وی را خوانندگان مشهوری مانند توکزبان ایسماعیل اوا، عاریف بابایف، سولیمان عبدالله یف، تیمور مصطفایف، ائلمیرا رحیم اوا، اسلام ریضایف، نزاکت ممد اوا، ممدباقیر باقیرزاده ایفا کرده اند.

نصیب اف علاوه بر ترانه سرایی و آهنگسازی در نواختن تار و گیتار نیز چیره دست بود. وی در سال 1993 همزمان با پنجمین روز اشغال فیضولی به دست ارمنستان دچار خونریزی مغزی شد و بعد از پنج سال بستری شدن در بیمارستان در سال 1998 جان به جان آفرین تسلیم کرد.

مجموع آثار و ترانه های نصیب اف 382 اثر می باشد که بسیاری از آنها هنوز هم توسط خوانندگان اجرا می شوند. رحیم شهریاری خواننده محبوب آزربایجان نیز آهنگ گل عیناد ائتمه را اجرا کرده است، گل عیناد ائتمه با صدای رحیم شهریاری و ایسلام ریضایف به طور جداگانه برای داونلود قرار داده شده است.

گل عیناد ائتمه بویله، سئویملی دیلبریم 

یوللارینی گوزله ییر اینتیظار گوزلریم 

گل ، گل ، قادان ، بلان من آلیم یار

سنسیز گولمز، عشقیم آمالیم یار

گل یادا سالما دلبر، ائی وفادار

اولوپ کئچنلری هر نه دیر

قلبینه دئیمیشم یار، بیلیرم یار

بیلیرم هر گوناه منده دیر

قلبیم ، گوزوم یئنه سنده دیر

عشقیم، قلبیم یار، یئنه سنده دیر

* 

لایلاسینی دینله  یه ک سولارین سئوگیلیم

سئیرینه بیر گل چیخاق باهارین سئوگیلیم

گل ، گل ، قادان ، بلان من آلیم یار

سنسیز گولمز، عشقیم آمالیم یار

گل یادا سالما دلبر، ائی وفادار

اولوپ کئچنلری هر نه دیر

قلبینه دئیمیشم یار، بیلیرم یار

بیلیرم هر گوناه منده دیر

قلبیم، گوزوم یئنه سنده دیر

قلبیم ، عشقیم یار، یئنه سنده دیر

لینک داونلود                              لینک داونلود

خواننده : ایسلام ریضایف            خواننده : رحیم شهریاری